Dấu Chân Trên Đất Nâu

“Mười lăm tuổi, người ta mơ biển, mơ trời. Tôi chẳng biết. Tôi chỉ thấy dấu chân mình hằn sâu trên đất nâu, và bóng lưng còng của bố”.

- Suy nghĩ của Quân

Tiếng cuốc chan chát bổ mạnh vào đất đá, bật lên những tia lửa nhỏ li ti trong cái nắng hanh hao đầu mùa. Quân nghiến răng, dồn sức nặng của cả cơ thể mười lăm tuổi vào cán cuốc gỗ đã có vết mục, cố lật tung lớp đất mặt rắn như đá ong trên thửa ruộng bậc thang lưng chừng đồi. Mồ hôi túa ra như tắm, từng dòng mặn chát chảy xộc vào mắt khiến cậu phải đưa mu bàn tay chai sần đã cáu bẩn lên quệt vội. Vị mặn chát của mồ hôi xộc vào mắt cay xè, lẫn với cái rát bỏng của đất đá vừa bắn lên da. Quân nghiến răng, cảm nhận rõ từng hạt sạn lạo xạo dưới lớp da tay đã chai đi. Chiếc áo nâu bạc màu dính chặt vào tấm lưng gầy, phơi bày cơ thể gày gò nhưng rắn chắc dưới cái nắng.

Cách đó không xa, chú Thành, bố cậu, cũng đang cặm cụi làm việc. Người đàn ông gần năm mươi với tấm lưng đã hằn dấu vết của cả một đời người gắn bó với ruộng nương, lúc nào cũng lặng lẽ như một cái bóng. Động tác bổ cuốc của chú đều đặn, mạnh mẽ, không một động tác thừa, như một cỗ máy đã được lập trình sẵn từ bao năm nay. Nhưng Quân, dưới ánh mắt quan sát của một đứa con đã quá quen với sự im lặng của bố, vẫn nhận ra tiếng thở dốc nặng nề hơn thường lệ, thấy vệt mồ hôi chảy thành dòng trên thái dương, làm ướt đẫm cả vành nón cời đã sờn cũ, và cái cách bố thỉnh thoảng phải dừng tay, chống cuốc xuống đất để lấy hơi, ánh mắt vô định nhìn về phía những ngọn núi xanh thẫm phía xa, nơi mây trắng đang vờn quanh trên đỉnh.

Quân đưa cuốc lên cao. Lại vung mạnh xuống. Tiếng gió luồn qua những bụi sim trên sườn đồi, mang theo mùi đất ải ngai ngái và cả mùi nắng cháy khét trên những chiếc lá khô. Đẹp, nhưng khắc nghiệt. Để có được những thửa ruộng bậc thang vàng óng mỗi mùa gặt, người Tày ở cái bản heo hút này phải đánh đổi bằng bao nhiêu mồ hôi, và đôi khi, cả những giấc mơ của lũ trẻ nữa.

Quân cũng vậy. Giấc mơ của Quân đã dừng lại từ ba năm trước, sau buổi học cuối cùng của lớp năm. Tiếng cô giáo giảng bài giờ chỉ còn là những âm thanh vọng về từ một miền ký ức xa xôi, đôi khi lại văng vẳng bên tai mỗi khi cậu nhìn thấy em gái tung tăng cắp sách tới trường. Cậu không oán trách. Lòng cậu chùng xuống. Hình ảnh trang sách Tiếng Việt với bài thơ về biển cả mà cậu thuộc lòng ngày nào chợt hiện về, nhạt nhòa rồi tan biến như chưa từng tồn tại. Giờ đây, trước mắt cậu chỉ là màu nâu sậm của đất và bóng lưng của bố.

Gia đình cần sức lao động của cậu hơn là những con chữ, những phép tính. Em gái cậu, Ban Mai, cần được đi học. Cậu tự nhủ thế, rồi lại vung cuốc mạnh hơn, như cố xua đi hình ảnh cuốn sách giáo khoa cũ nhàu Mai mang về mà tối qua mà cậu đã cố gắng tập đánh vần từng chữ dưới ánh đèn điện chập chờn. Cơn đói kiến thức vẫn âm ỉ trong cậu. Dai dẳng và khắc khoải.

“Nghỉ tí đã”.

Giọng chú Thành vang lên, khô khan và kiệm lời. Ông ngồi bệt xuống gốc cây gạo bên bờ ruộng, với lấy chiếc điếu cày bằng tre đen bóng đang đặt tựa vào gốc cây. Quân cũng buông cuốc, ngồi xuống bên cạnh. Cậu nhìn bố vê bi thuốc lào, nhồi vào nõ điếu, châm lửa rồi ngửa cổ rít một hơi dài. Tiếng “rít… rít…” trong vắt, quen thuộc. Làn khói trắng cuộn lên rồi tan loãng vào không khí. Gương mặt chú Thành giãn ra đôi chút, nhưng nét âu tư thì không hề vơi đi. Quân lặng lẽ nhìn điếu cày, nhìn làn khói, cố đoán xem hôm nay nỗi lo nào đang đè nặng trong lòng bố. Là chuyện tiền nong sắp tới kỳ đóng học cho Mai, hay chuyện ông trời mãi chưa đổ mưa? Sự im lặng và điếu thuốc lào dường như là cách duy nhất để người đàn ông này đối diện với những gánh nặng không thể nói thành lời.

*

*      *

Mặt trời lặn dần sau dãy núi và màn đêm dần buông xuống, trả lại cho thôn bản sự yên tĩnh. Hai bố con dắt con trâu mệt mỏi men theo con đường mòn nhỏ hẹp trở về bản. Những bước chân nặng nề sau một ngày dầm nắng trên nương.

Ngôi nhà sàn nằm ở đỉnh dốc, đơn sơ dưới bóng cây trám. Ánh đèn tuýp chập chờn hắt ra từ khung cửa sổ. Cô Thơm, mẹ cậu, đang lúi húi bên nong thóc vừa gom vào trước hiên. Dáng cô gầy gò, thấp nhỏ, gương mặt hằn những nếp nhăn của sự tần tảo, nhưng đôi mắt nhìn chồng con trở về thì ánh lên chút dịu dàng, lo lắng. Cô không hỏi nhiều, chỉ lặng lẽ đưa cho mỗi người một cốc nước chè xanh đun từ chiều.

“Nay làm xong thửa trên kia chưa?” Cô hỏi chồng, giọng khẽ khàng như hơi thở, nhưng ánh mắt lại dừng lại nơi Quân, nơi vầng trán đẫm mồ hôi và tấm lưng áo ướt sũng của cậu con trai mới mười lăm tuổi, một ánh nhìn xót xa không che giấu.

“Rồi”. Chú Thành đáp gọn, uống cạn bát nước.

Ban Mai từ trong nhà chạy ra, mái buộc đuôi ngựa nhảy tung tăng. Con bé tíu tít khoe bài tập đọc điểm mười với anh trai, giọng trong veo như tiếng suối. Quân cố nặn một nụ cười với em. Nụ cười có lẽ hơi méo mó vì mệt, và vì cả nỗi chạnh lòng thoáng qua. Vì để Mai có thể tiếp tục khoe điểm chín, điểm mười, mà cậu và những con số đã phải dừng lại từ ba năm về trước.

Im lặng. Cái không khí quen thuộc của bữa cơm tối chỉ bị phá vỡ bởi tiếng nói không ngớt của Ban Mai khi con bé đã ăn xong cơm. Mâm cơm đạm bạc với bát canh rau rừng mặn chát, đĩa cá suối kho mặn chát và muối vừng. Quân ăn nhanh, cố không để ý đến vị mặn chát hay đắng ngắt. Cậu nhìn bố mẹ, thấy rõ sự mỏi mệt hằn trên từng nét mặt.

Khi Mai hào hứng kể về cuốn sách giáo khoa mới, về những hình vẽ đẹp trong đó, Quân thấy bố khựng lại trong giây lát. Bàn tay đang gắp miếng rau rừng của bố chợt dừng lại giữa không trung, đôi đũa tre run nhẹ. Quân biết, mỗi khi nghe đến sách vở, đến chuyện học hành của Mai, lòng bố lại nặng trĩu. Nỗi day dứt vì không thể cho cả hai đứa con đến trường như một vết sẹo âm ỉ trong lòng. Chú Thành ho khan một tiếng, vội đưa bát nước chè lên miệng uống một ngụm lớn, ánh mắt nhìn đi chỗ khác, tránh ánh nhìn của cậu con trai. Một thoáng bối rối và day dứt vụt qua rồi biến mất sau vẻ mặt khắc khổ thường ngày. Cô Thơm ngồi cạnh, cũng lặng lẽ thở dài, đôi mắt nhìn Quân buồn hơn một chút.

Bữa cơm nhanh chóng kết thúc. Chú Thành lại ra hiên nhà, bầu bạn với chiếc điếu cày, chìm vào làn khói và những dòng suy nghĩ riêng. Quân giúp mẹ dọn dẹp xong, tìm đến góc sàn quen thuộc gần cửa sổ. Đêm đã xuống hẳn, tiếng côn trùng rỉ rả khắp núi rừng. Cậu lần giở trang sách giáo khoa tiếng việt lớp bốn nhàu nát của Mai, tài sản quý giá nhất của cậu lúc này. Dưới ánh đèn điện chập chờn, cậu lại đánh vần từng chữ, ghép từng âm tiết một cách chậm chạp. Bàn tay cuốc đất buổi sáng giờ đây vụng về lật từng trang giấy mỏng. Ánh mắt cậu sáng lên một niềm khao khát mãnh liệt, một cơn đói tri thức không gì có thể dập tắt, dù thực tại có phũ phàng đến đâu.

Lúc đó, chú Thành lặng lẽ đứng ở cửa buồng nhìn vào, bóng dáng cao gầy đổ dài trên sàn nhà. Chú không nói gì, chỉ nhìn Quân một lúc lâu, ánh mắt ẩn chứa điều gì đó khó tả - có chút tự hào về sự ham học của con, nhưng nhiều hơn là nỗi xót xa, day dứt vì đã để con phải sớm gánh vác thay mình, ánh mắt như muốn nói lời xin lỗi mà không thể thốt ra. Rồi chú khẽ thở dài, quay đi, tiếng điếu cày lại vang lên ngoài hiên. Bầu trời đầy sao, và tương lai con chú thì mờ mịt như đêm đen vùng cao.